Picasso’nun Sanat Defterleri

Picasso, kübizm denildiğinde akla ilk gelen isim olmasına rağmen bu ifade tamamen doğru değildir. Çünkü Picasso, tüm yaşamı boyunca kübizme adanmış bir ressam değildir. Paris ortamının estetik değişimlerinden etkilenip, zamanın zihnine uygun çalkantılı bir dönemde kübizmle tanışıp yeni bir formu deneyimlemiştir. Bu formu enerjik bir yaşam anlatısıyla pekiştirdiği Avignonlu Kadınlar gibi çalışmalar ile kübizm ruhunu tüm evrene yaymıştır. Evrendeki değişen kozmik enerjinin, dönemin siyasi çalkantıları arasında kendine yeni bir ruh ararken kübist öğretiler maddeye dair getirdiği yeni yorumlarla anlamın tek bir tane olmadığını kanıtlamıştır.

Picasso, sanatında yeni arayışların ve deneyimlerin peşinde olup kendi aynasından sanatı görmüştür. Onun için sanat tarihinin kuramı ve sanatın yaratıcı özellikleri onu tercihlerinden sonrasıydı. Sanat üretiminin hızı, kendi yüksek enerjisinin ve gücünün esiri oluyor. Formu çizgiyle, hacimle ve renkle parçalayarak insanın dramatik, ikili paradokslarını ortaya seriyordu. Picasso tam bir form canavarıydı, önüne gelen her şeyi sanatına konu edinerek içindeki vahşiyi çıkarmaya çalışıyordu. Avrupa’da İspanya, Fransa ile kıyaslandığında emperyalist yarışta geride bir devlet olarak kalmıştı. Picasso’da Paris’te bir İspanyol gibi kendini aşmak istiyordu. Orta halli bir ailenin çocuğu olarak resim yapan bir ailede büyümüştü. Onun İspanyol kökleri Paris sanat çevresinde unutulmayacak kadar güçlüydü.

Onun sanat entelektüeli Braque ile tanışıp kübizm’i benimsemesi neredeyse birbirine benzer resimler yapmaları o dönemin sanat geist’ına uygun bir hareketti, misyonunu tamamlayınca herkes kendi gerçeğine doğru yöneldi. Braque, kübizmi bırakmayarak sanat kariyerini en iyi kübist eserler yaparak sürdürdü. Bir sanat entelektüeli için kübizm sanatın gerçek haliydi ve  sadece formun hareketi odağına alan biçemi olarak tanımlamak uyandırdığı kozmik anlamların yanında hiçbir şeydi.

  Kübizmin yeni form anlayışı, maddeci yanının ne olacağına dair kaygılar Picasso’nun şahsına münhasır özellikleri sayesinde gözden kaçıyordu. Picasso, Berger’in analiz ettiği gibi yukardan inme bir istilacıydı, İspanyol kimliğinden kaynaklı yaşadığı duygulanım, arzularını kişiliğinin odak noktası yapması ve karakterindeki enerjik yapı neredeyse Picasso’nun resimlerindeki kıvılcımı ateşleyen unsurlardır. Kübist eğilimler, kübist işlerden sonra içselleşmiş olarak formun kafa karıştırıcı yanını betimlemede, sür realist imgeyi yaratmada etkin olmuştur. Sanat formunun ifade etmenin dışında bir şey söylememesi, kübist formların yarattığı kargaşa dolu havanın doğrudan izleyiciye ulaşması, konunun şiddet ve cinsellikle dolu bireysel kaosun dile getirilmesidir. Bu tarz bir sanat istencinin bir üslup edinememesi sanatın doğal koşullarını bırakıp üretimin kurallarını düşünen zihnin bıraktığı yapıt gerçekliği ile açıklanabilir. Sanatçının istediği olmuş, bir üslup gerçekliği picasso’nun gizemli evrenine ulaşmamıştır.

Picasso’nun değişken yapısı hiçbir yerde çok fazla kalmamasından anlaşılabilir. Onun hareketi durmamak üzerine koşullanmış içsel bir düşünüm olmaktan ziyade hareketin kendisiydi. O bir şeyin aracısız kendi mi yoksa temsili bir imgesi mi olma yönünde tam bir karar vermemişti. Bu kesin noktaya gelinceye değin de birçok hüznün, anlatının, klasik formları deneyimlemesi gerekmişti. Deneyimden ve yaşamdan çıkan anlamı, resmin yansıtması gerektiğine inanıyordu. Kübizmin melez yaklaşımı Picasso’nun içindeki ikircikliği anlatmak için idealdi. Realist, heykelsi imgeler, tek rengin üzerinde yoğunlaşmış duygu yoğunlukları kübizmin başkaldırdığı form üsluplarının içinde erimiş kendine bambaşka bir inşa yeteneği kazanmıştı. Şimdi soyut ve gerçek üstü arasında gerçek üstüne doğru bir yönelim, zaman zaman tasarıma dönüşen yapıt çokluğu yerini alıyordu.

Sanatın imge bağlamında kübizm ve gerçek üstücü, ironik, şaşırtıcı imgeleri yeni bir bağlama kendini bırakıyordu. Sanat, görünen- görünmeyen boyutunda imgeyi yeniden kuruyordu. Görünen imge sanata içkin realist, romantik, inşacı, simgeci modelleri tasfiye ediyor, izlenimci resmin kendini sunan, davetkar tavrından kurtuluyordu. Kübistlere göre gözün tek gördüğü karşısına çıkan şeyler değildi. Verilen bir nesnenin tüm noktalarının anlatılacak bir toplamı içermesiydi. Resim, yüzeyin her bir noktasında inşa ediliyordu. Bu yüzeyde her türlü bozma, manipülasyon, abartı ve ironi yapmak serbesti.

Picasso’nun gitar resminde gitar dışında gördüğümüz her bir parça gitarı temsil etse de aslında gitarla ilgisi olmayan nesnelerden oluşuyordu. Analitik kübizm kolaj mantığını etkin bir şekilde devreye sokarak sanatın zihinsel yanına önemli bir vurgu yaptı. Temsilin bozulması, imgenin farklı bir formda yeniden üretilmesiyle çöpler, yaşama yeniden iade edilmişti. Yaşamdan elde ettiği he şeyi sanatında kullanan Picasso, bir bakıma gerçek bir gösteri yıldızıydı. Resimlerinde sıklıkla kullandığı palyaço bir metafor olarak kendisini anlatıyor ve yaşadığı ikili duygu dinamiklerini ortaya seriyordu. Sanatçının dağınık, plastik filozofiden yoksun bir yol izlememesi onun sanatında oturduğu düşünsel zeminin zayıflamasına neden olmuştu.

Yapıtlarının her birinde içine girebildiğimiz bağlamla sınırlı bir Picasso sergisi izlemek zorunda kaldık. Sanatçının aurası ve onun inandıkları sanat yapıtında kübizm dışında çok fazla rol oynamamıştı. Picasso, çok fazla otobiyografik bir yol izlemiş olmalı ki sanatın sınırsız ucu açıklığı, onun sonsuz bir uzamla ilgili herkesi kuşkuya düşürmüştür. Picasso, herkesle oynamayı seven, şüphe uyandıran, sanatla arınmayı seçen güçlü bir çığlıktı. Sanatın seçtiği üsluplarını denemiş kararlı bir yolda sanatın tinsel hareketiyle ilgili bir kuramda bulunmamıştır.

 Sanatçının kendisi sanatla nesneleşmeye çalışırken yoğun bir enerji boşalımı yaşamıştır. Bu sınırları zorlayan enerjinin formlaştırdığı hareket sanata farklı bir yönden bakmanın penceresini açarken izleyen herkesin de kafasını karıştırmıştır. Sanatın tinselliğinin vardığı bir hakikat olgusu yerine modernin yarattığı hezeyanların insan ruhunda verdiği zararla bir anlam boşalması yaratılmıştır. Bu boşalmanın her şeyi sanata çeviren profesyoneller tarafından büyük bir Picasso anlatısına döndüğü ve her zaman arafta kalan bir Picasso samimiyetinin de sorgulandığı açıktır.

Hep bugün için resim yaptığını söyleyen sanatçının geçmişteki klasik formları bugünde parçalayıp onları tanınmaz hale getirmesi bugün için kurban edilmiş klasik estetiğin sanatçı tarafından kayboluşunu imler. Bu bütünü bulmak için yapı söküme uğramış, parçalı yapılardır. Hiçbir zaman geçmişteki gibi bir bütün olarak kalamazlar. Avignonlu kızların, Ingres’ın Türk hamamı’ndaki oryantalist erotizmi taşımaması formun derinliklerinde temsili yıkmaya çalışan bir sanatçı tavrı sergilemesindendir. Seçtiği konular da Velasquez’in nedimeleri form açısından değerlendirilen ve kübik dönüşüme uğratılan imgelerdi. Sanatında formdan imgeye zamanın ve mekanın alt üst edildiği tüm tarihsel anlatıların modern sanatı yeniden yaratmak için kullandığı bir gözle değerlendiriyordu. Picasso’nun klasik sanat yapıtlarına olan müdahaleleri, sanatın konusundan çok sanata dair inancın bir bitme noktasına geldiği nihilist bir zamana denk geliyordu.

Picasso, denemeler yapmaktan ve konuşmaktan, canlı bir sosyal hayattan bıkmıyordu.Arkasında bıraktığı onlarca biyografi, tanıtım yazısı ve eleştiri yeni bir Picasso yaratmaya yeterdi. O da bunu arzu etmiş, egosu hayli şişirilmiş bir sanatçı olarak resminde bitmeyen hüzün ve düş kırıklıkları o dönemin insani yanını gösterirken en çok da Picasso’nun içindeki picassoyla örtüşmeler sergiliyordu. Picasso, kendini başkalarından daha çok anlatmış bir isim olarak her zaman kafaları karıştırdı. Bu karışıklıkta sanatçı Picasso’yu bulmakta zorlanırlarsa resimlerine aniden baktıklarında gördükleri her işaretin, her  bir parçasında Picasso’ya ait bir şey bulurlar.

Kübizm’in Modern Görme Biçimleri

Kübizm, sanat tarihinin öngördüğü bir sanat yapma şekli değildir. Öyle olsaydı diğer dönemlerde olduğu gibi donuklaşıp bir tür müze öğretisi haline gelirdi. Kübizmin varlığı, insanın ayrımına vardığı gerçeklikler üzerinde sanat yapmaya başlaması demektir. Klasik bir perspektif anlayışının yerine konumlandırılan uzamsal bir yapıt üretiminden bahsediyoruz. Bir başlangıç ve sonun olduğu gerçeğinin arasına uzamsal yan yanalıklar koyarak tek, somut bir  doğrunun kalmadığı ilan edilmiştir. 1905’te Einstein’ın Rölativitesi bulunduğunda  Newton çoktan eskimişti. Bilim, sanat gibi farklı perspektiflerde görünebilen bir sistematik içermiyordu. Bilim ilerlemeci bir mantıkla evrimci bir çizgide değerlendiriliyordu. Sanatı gelişmeci bir mantığa sokması kaçınılmazdı. Kuantum,- Heisenberg’in Belirsizlik Teoremi gibi kuramlar zihinsel anlamda bir değişimi sağlamıştı. Bakış açılarını değiştirip yeni görme biçimlerinin varlığı yaşamın içinde imgesel bir yolculuğa devam ediyordu.

Yaşama özdeş olan Doğa’nın nasıl hesaplanacağını bilmek onu bir araştırma nesnesi haline getirmek, insanın işlevselleştirdiği, araçsallaştırdığı doğanın peşinden gitmek demekti. Güneş sisteminde en küçük bölünemeyen atomların varlığı, Darvin ve Marx’ın Kartezyen ayrımı ruh ve bedenin birbirinden ayrı yaşamsal olgulara örnek veriyordu. Marx’ın bir toplumun yapısıyla ekonomisi arasındaki bağlam öne çıkıyor, uzamsal bir düşüncenin var ya da yoktan daha hayati olduğu vurgulanıyordu. Marx ve Darwin, görüngülerin açıklanmasında uzamsal ilişkilerin olduğunu görmüştü. Güneş merkezli evreni makrokozmik açıdan görmek Tanrı’nın varlığının da kanıtlanmasını zorlaştırıyordu. Asıl önemli olan en küçük atomun keşfedilmesi, bir daha durağan bir bilim inancının da sonsuza kadar sekteye uğramasıydı.

Bu tür zihinsel dönüşümler, sanatçıların bire bir farkında olmasalar da psişik yapılarının doğayı görme biçiminde geometrik bir inşayı çağrıştırmasıyla ortaya çıkmıştır. İndirgemeci bir yöntem benimseyen Cézanne, resimlerinde formu ve çizgiyi öne çıkararak renk aracılığıyla güçlü bir yapısal düzen kurmuştur. Tonsal farklılıkların adeta büyük bir manifestoya dönüştüğü bu resim anlayışı, modern sanatın yapısal temelinin en önemli dayanaklarından biri olmuştur. Modern sanatçıların çoğu, Cézanne’ın ortaya koyduğu bu yapıyı sorgulamış ve kendi estetik tercihleri içinde yeniden yorumlamıştır. Cézanne, form ağırlıklı bir sanat düşüncesi geliştirirken parçadan bütüne ilerleyen, aralıklara ve ilişkisel bütünlüğe önem veren denemeler gerçekleştirmiştir. Matisse’in renge dayalı yan yanalıkları da bu anlamda Cézanne’ın etkisini taşır.

Cézanne, doğayı yalnızca resmetmeye dayalı natüralist anlayışı terk ederek görüntünün kendi yapısal önemine dikkat çekmiştir. Duyumdan elde edilen görüngü, sanatçının yaratıcı ruhsallığında dönüşür; yaşanan anı sürekli yeniden kuran bir görme biçimine dönüşür. Bu yönüyle Cézanne’da form, yalnızca görünene ait bir unsur değil, yapısal bir zaferin taşıyıcısıdır. “Mont Sainte-Victoire” dizisi, sanatın artık felsefi ve düşünsel bir zemin olmaksızın varlığını sürdüremeyeceğinin de güçlü bir kanıtıdır. Başlangıç noktasına dönersek Cézanne, yapısal bir kök işlevi üstlenmiş; sanatın plastik evrimi içinde kendisine yeni izleyiciler ve takipçiler yaratmıştır.

Kübistler, sanatın görünürlüğünde sanatın yeni form anlayışının denemesini yapıyordu. Akademik doğrular olmadan hareket etmek, sanatın ruhuyla alakalı yeni pencereler açmak için verimli bir uzam ortaya konmuştu. Braque, sanat entelektüeli kimliğiyle kübizmi içinden inşa etmiş, onu tamamen bir içsel patlamalarla biçimlendirmişti. Mekaniğin yerine geçen yeni kozmolojik yaklaşımlar özgür uzamı sanata dair bir perspektifi içkin kılmak için bir temsilci arıyordu. Bu tamamen kübizmin içinde yeşerecek bir bakış açısına izleyiciyi davet ediyordu. İmge ve hareket, değişen, dönüşen evren anlayışını tarif etmek için geometrik biçimleri uzamsal bir evrende görünür kılmanın yollarını arıyordu.

“Kübistler, görüngülerin iç içe geçişini görsel olarak açığa çıkarabilecekleri bir sistem yaratmışlardı. Böylelikle de sanatta, durağan var olma durumları yerine süreçleri açığa çıkarma imkânı yaratmışlardı. Kübizm tümüyle etkileşimle ilgilenen bir sanattır. Değişik yönler arasındaki etkileşim, katı cisimlerle onları çevreleyen uzam arasındaki etkileşim; bir resmin yüzeyine yapılan belirsiz olmayan işaretlerle, onların temsil ettikleri değişken gerçeklik arasındaki etkileşim.”[1]

Kübizmi, Vermeer gibi Flaman sanatçılarla kıyasladığımızda eski ve yeni arasındaki fark doğrudan ortaya çıkar. Klasik sanatta doğanın, insanın ele alınışı doğal ve gerçekçi manzaralar üzerinden yürürken Kübizm’e gelindiğinde formun geometrik parçalanışına, doğanın ise devinimli bir hareketin içinde şimdideki akışına tanık oluruz. Form, klasik bir temsil ve anlatımdan uzaklaşarak kendi özünü arayan bir yönelimin içerisinde yaşamın en temel içerikleriyle yeniden inşanın yollarını araştırmıştır. Empresyonizmden farklı bir araştırma alanı belirlenmiştir. Empresyonistler doğada gördüklerini inceleme yoluyla parçadan bütüne giden varsıl alanlar yaratıyordu.

Empresyonizmin inceleme ve gözlem altına aldığı görüntüden bir çıkış bulmanın yeni ifade şekli Kübizmde kendine karşılık buluyordu. Kübist sanatçılar sanat eleştirisine yeni bir anlayış getirdiler. Tarihsel anlamda gelişmeci bir çizgi yerine farklı bağlamların, plastik öngörülerin, sanatçının yaşamının sanat nereye kadarına hakim olabilirdi. Braque ve Juan Gris disiplinli bir şekilde kübizmi içten içe olgunlaştırarak bir form haline getirmek, sanat tarihinin dinamikleri içinde kübizme de inanarak yer vermek istiyorlardı.

Kübizm, nesnenin doğrudan parçalanıp klasik sanat yapma yöntemlerinde eksik olanı formun çizgi, renk, geometrik soyutlama aracılığıyla bulmaya çalışıyordu. Bu yaşam enerjisinden, görünenin gerilimli dünyasından, hüznün ve kederin yarattığı yıkımdan başka bir şey değildi. Sanatçı, net bir şekilde doğada gördüğünden kopmuş kendine ait bir doğanın peşinde oluşmaya başlamıştı. Kübizm, geçmişteki sanat dönemlerinin geride bıraktığı izlerin peşinden gidip yaratıcı sanatın belleğine yeni forma dair kayıtları eklemişti.


[1]Berger, J. Picasso’nun Başarısı ve Başarısızlığı, İstanbul, Metis Yayınları,1989,s.77

Sanatın Görünürlüğü

Sanatın Görünürlüğü okurla buluşuyor!

Sanatın Görünürlüğü adlı yeni kitap, sanat tarihini yalnızca dönemler, sanatçılar ve eserler üzerinden değil; formun, duyumsamanın ve anlamın birbirini dönüştüren ilişkisi üzerinden yeniden düşünmeye davet ediyor. Evrim Sekmen tarafından sınırlı sayıda yayımlanan eser, sanatın görünür dünyasında yer alan biçimlerin ardındaki düşünsel, estetik ve tarihsel katmanları izliyor. Gotik ve Romaneskten Rönesans ve Baroğa; izlenimcilikten dışavurumculuğa; klasik sanatın temsil dünyasından modern ve çağdaş sanatın kırılmalarına uzanan kitap, sanat yapıtını yalnızca bir görüntü olarak değil, çağının zihinsel ve duyusal tanıklığı olarak ele alıyor.

Sanatın Görünürlüğü, Alois Riegl’in sanat istenci, Wilhelm Worringer’in soyutlama ve duyumsama yaklaşımı, Heinrich Wölfflin’in biçim çözümlemeleri ve Erwin Panofsky’nin ikonolojik bakışı eşliğinde sanatın değişen form diline odaklanıyor. Giotto’dan Vermeer’e, Leonardo’dan Rembrandt’a, Monet’den Cézanne’a, Picasso’dan Matisse’e ve Paul Klee’ye uzanan sanatçı seçkisiyle kitap, farklı dönemler arasında karşılaştırmalı bir okuma alanı açıyor. Bu çalışma, sanat tarihini sabit bir kronoloji olarak değil; sanatın kendisini sürekli yeniden kurduğu canlı bir düşünme ve görme alanı olarak değerlendiriyor. Kitap, biçimin yalnızca görünen tarafına değil, onun taşıdığı duyguya, düşünceye ve anlam üretme gücüne dikkat çekiyor.

Sanatın geçmişten bugüne taşıdığı yaratıcı birikimi anlamak, farklı dönemlerin estetik dilini karşılaştırmak ve sanat yapıtıyla daha derinlikli bir ilişki kurmak isteyen okurlar için Sanatın Görünürlüğü, kapsamlı ve özgün bir başvuru niteliği taşıyor.

Kitap Künyesi

Yazar: Evrim Sekmen

Kitap Adı: Sanatın Görünürlüğü
Yayınevi: Evrim Sekmen

Tür: Sanat Tarihi / Estetik / Sanat felsefesi

Hamur Tipi:2. Hamur

Ebat:13,5 x 19,5

İlk Baskı Yılı:2026

Baskı Sayısı:1. Basım

Dil:Türkçe

Isbn:978-625-00-5246-4

13,5×19,5, 7o gr Enzo

Adolf Von Hildebrandt: Form Sorunu

 Doğanın renkliliği, doğanın bedenine giydiği bir giysi gibidir ve değişken renk görünümünün değeri de buna göre değişim ortaya koyar.

Sanatçı için mesele sadece görünüşü temsilinde olduğu gibi kaydetmek değil bu kayıtlar arasında formun içeriğinin de dile getirilebilmesidir.

1.Yüz ve Hareket Tanımlaması:Form ve görünüş arasındaki ilişkiyi anlamak için iki olası algı türü arasında kesin ayrım

2.Form ve Etki. Uzak imge ile hareket düşünceleri arasındaki ilişkinin evrendeki ilişkisini inceleme üzerine gidilir.

3.Uzam Tanımlaması ve görünümdeki İfadesi: Uzamsal bir bütünü üç boyuta göre hareket edebilen üç boyutlu bir genişleme olarak anlıyoruz.

4.Yüzey ve derinlik tanımlaması. Şimdi verilen hareket düşünceleriyle formun içeriğini görsel bir izlenim olarak birleştirme. Uzam görüş alanımızın tamamında derinliğe doğru bir hareket yürütür, derinlik için çabalar.Tek tek bedenlerin bu uzama yerleştirildiğini hayal edersek tabiri caizsse bu genel harekete derinlemesine direnç, yol vermeyen yüzey görünümleri oluştururlar. Ancak genel derinlik hareketinin üzerinde kaydığı belirli kesin özelliklere sahip olup olmadığına bağlı olarak belirli bir hacim alırlar;plastik form

●Rölyef Anlayışı Nesnel yüzey etkisinin daha yoğun bir şekilde yan yana getirmesi, genel derinlik düşüncesine zorlanır.

İşlevsel bir ifade olarak form: Doğadaki uzamsal anlayışlarımızın bir sonucu olarak görüntüyü netleştirdik. Optik